Rapportage over het maritiem-archeologisch onderzoek aan het Palmhoutwrak bij Texel

Van alle vormen van maritiem-historisch onderzoek is een archeologisch project wel het meest uitdagend. Allerlei experts, ieder op een eigen vakgebied, moeten samen vragen beantwoorden die voor een deel buiten het eigen specifieke vakgebied liggen en het is dan voor de projectleider om dat te coördineren en de uiteindelijke rapportage op een ook voor buitenstaanders heldere en begrijpelijke manier te presenteren.

Dat zo’n uitdaging tot een prachtig resultaat kan leiden, laat het recent verschenen boek Wereldvondsten uit een Hollands schip zien. Centraal staat een ten oosten van Texel bij het Burgzand aangetroffen scheepswrak: het “Palmhoutwrak” of – voor de onderzoekers – BZN17. Vrij recent heeft het de aandacht getrokken door de vondst van een zijden japon (waarvan enkele externe historici eerst ten onrechte dachten dat die aan een Engelse hofdame had behoord), goed geconserveerd textiel, boekbanden en andere zeldzame objecten. Experts op het gebied van textiel, boeken, oud geschut, scheepsbouw, sierraden en edelsmeedkunst werd gevraagd om de vondsten te onderzoeken, om antwoord te geven op vragen als: wat voor een scheepstype is het geweest, wanneer is het gebouwd en vergaan, wat was de scheepsnaam en hoe moeten we het gevonden materiaal interpreteren? Arent Vos, maritiem-archeoloog van de Rijksdienst voor het Cultureel Erfgoed (RCE), werd door de provincie Noord-Holland verzocht om het vondstcomplex te verwerken en te zorgen voor een archeologische basisrapportage. Hij schreef een belangrijk deel van de hoofdstukken en samen met Birgit van den Hoven en Iris Toussaint vormde hij de redactie van dit onderzoeksverslag, dat de huidige kennis en inzichten met betrekking tot het wrak aangeeft.

Het begon allemaal in 2009, toen leden van de Duikclub Texel op bijna negen meter diepte in het noorden van het Burgzand, nog op de historische Rede van Texel, een wrak vonden en in 2014 daarin veel zeldzame en kostbare stukken textiel, boekbanden en verguld zilveren voorwerpen ontdekten.  Ze vonden dat deze voorwerpen door deskundigen moesten worden geconserveerd. Daarom zochten ze contact met het Museum Kaap Skil en de gemeente Texel en zo kwam het tot een project waarvoor de provincie Noord-Holland voorlopig 1,2 miljoen euro ter beschikking heeft gesteld. Een bijzonder project vanwege de goede samenwerking tussen de leden van de duikclub – de amateurs – en de professionele duikers van de RCE. Elk met hun eigen “best practices”: de een ontdekte snel recent aan de oppervlakte gekomen objecten, de ander voegde daar het systematisch in kaart brengen van de vondsten aan toe en borgde daarmee het overzicht op de samenhang van bepaalde vondsten.

Bij de conservering was snelheid geboden, in het bijzonder voor het textiel. Dat heeft prachtige en unieke resultaten opgeleverd: behalve de al genoemde zijden rok een paar zijden kousen, een kaftan en een Perzisch tapijt. De lading bestond uit buxushout (“palmhout” vanwege de band van buxustakken met Palmpasen) en aardewerk uit Frankrijk en Italië: aanwijzingen dat het vaargebied waarschijnlijk de Middellandse Zee is geweest. Het wrak is waarschijnlijk een Straatvaarder geweest die op de Middellandse Zee voer. Waarschijnlijk was het een Nederlands schip omdat de kanonnen en een waszegel wijzen op de Admiraliteit van Amsterdam, een tinnen kan een Amsterdams merk heeft en het keukengerei voor een deel bestond uit Nederlands aardewerk. Het gaat vanwege de constructie vermoedelijk om een pinas, gebouwd in of omstreeks 1645. Er vanuit gaande dat een schip in die tijd 15 tot hooguit 25 jaar meeging, wordt het jaar van vergaan geschat op ergens tussen 1645 en 1670. Maar veel (detail)vragen zijn nog niet beantwoord en vereisen verder onderzoek. Dat kan, want het wrak is slechts onderzocht voor zover het boven de zeebodem uitstak. Er valt dus nog meer te ontdekken. Dat is belangrijk, want over de Nederlandse Straatvaart in de zeventiende eeuw is tot nu toe nog weinig bekend, ook al hebben o.a. Hermann Wätjen (1909), Jonathan Israel (1986) en Marie-Christine Engels (1997) een tip van de sluier opgelicht.

In het bijzonder fraai geïllustreerde boek vertellen experts over hun vakgebied, zoals textielgeschiedenis van de eerste  helft van de zeventiende eeuw, wapensmeed- en edelsmeedkunst uit die periode, het gebruik van lantarens en pompen aan boord van schepen in de zeventiende eeuw, boekbinden, schoenlappen en nog vele andere zaken.

Het boek is verkrijgbaar via Museum Kaap Skil in Oudeschild op Texel, Huis van Hilde in Castricum en via Batavialand in Lelystad.

Vos, Arent D. e.a., Wereldvondsten uit een Hollands schip. Basisrapportage BZN17/Palmhoutwrak (Birgit van den Hoven, Iris Toussaint red.; Haarlem 2019)

Advertenties
Geplaatst in Blog, Boeken, Nieuws

De Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders

Als vereniging onderhouden we contact met andere organisaties die zich met maritieme geschiedenis bezighouden, zoals de Linschoten-Vereeniging, Marhisdata en de Kaap Hoorn-vaarders. Elk heeft zijn eigen specialisme: het uitgeven van reisverhalen, een online database van Nederlandse koopvaardijschepen of het aandacht vragen voor de Grote Zeilvaart.

De Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders neemt onder de Nederlandse organisaties die zich met zeegeschiedenis bezighouden een bijzondere plek in. Ze doet dat bijvoorbeeld door zelf memoires van zeelieden uit de tijd van de Grote Zeilvaart uit te geven. Ook over ontdekkingsreizen rond Kaap Hoorn publiceert ze, en in de memoires gaat het een enkele keer ook over reizen naar de Oost. Maar geïnteresseerden hoeven niet alleen te lezen hoe er met een scheepstype als een bark gemanoeuvreerd moest worden, ze kunnen het ook uit de eerste hand horen van mensen die het zelf beleefd hebben. De heer Humphrey Hazelhoff Roelfzema, oud-directeur van het Scheepvaartmuseum in Amsterdam, heeft er niet alleen helder en boeiend over geschreven, maar weet uit eigen ervaring enthousiast over zeilen en navigeren te vertellen.

 

De Stichting is gehuisvest in de Sint Jozefhof in Hoorn, waar ze in de gerestaureerde Regenten- en Regentessenkamer een Oudheidkamer beheert. De bibliotheek is gespecialiseerd in boeken over ontdekkingsreizen bij Zuid-Amerika en over de zeilvaart in de periode 1850-1925. Verder houdt ze de herinnering aan de Nederlandse Grote Zeilvaart levendig door een permanente presentatie, een verzameling navigatie-instrumenten, historische kaarten en enkele grote en gedetailleerde scheepsmodellen. Maar het mooist is het natuurlijk om te horen hoe het is om met volle zeilen over de oceanen te varen, met name rond Kaap Hoorn. Wie dat wil horen, is van harte welkom op de bijeenkomsten die twee keer per jaar – in het voorjaar op een wisselende plaats, maar in het najaar steevast in de Oosterkerk in Hoorn – worden gehouden. Voorafgaand aan het “schoot aan” zijn er lezingen over maritieme onderwerpen. Voor wie zelf bezig is met een publicatie over zeegeschiedenis of voor wie zich actief met zeezeilen bezig houdt zijn die bijeenkomsten echt aan te bevelen.

Dhr. K. van Louvezijn, voorzitter van het Stichtingsbestuur, en dhr. C. Paul van de Commissie voor Collectie en Documentatie

Wie door al die theoretische kennis en verhalen zin krijgt aan praktijkervaring kan op het Internet een geschikte windjammer uitzoeken om mee te varen. En dat is veel veiliger dan vroeger: scheurbuik komt niet meer voor, met GPS is altijd duidelijk waar je bent en niemand mag nog ongezekerd omhoog in de mast. Uit betrouwbare bron hoorde ik dat de Stadsraad Lehmkuhl zich voorbereidt op een wereldreis. Daarbij zal ze twee keer om Kaap Hoorn varen. Ben je schipper of bemanningslid (niet passagier!) van een zeilvaartuig dat een ononderbroken reis van ten minste 3000 zeemijl over open zee heeft afgelegd en daarbij de 50e breedtegraad Zuid zowel op de Atlantische als de Grote Oceaan hebt gekruist en daarbij Kaap Hoorn gerond, neem dan contact op met de Stichting. Je kunt dan in aanmerking komen voor een officiële erkenning, met de daarbij horende oorkonde, trofee of penning.

 

Interessante websites:

Stichting Nederlandse Kaap Hoorn-vaarders: https://www.kaaphoornvaarders.nl

Informatie over tall ships:

https://www.windseeker.org

https://www.eendracht.nl/zeilmee/

https://www.radich.no/en/

https://lehmkuhl.no/en/

 

Geplaatst in Blog

Over grote en kleine (maritieme) musea in het Noorden

Volgens een oude gewoonte kiest de Nederlande Vereniging voor Zeegeschiedenis als locatie voor haar ledenvergaderingen steeds een ander (maritiem) museum. Niet lang geleden bezochten de leden daarom Veendam en Harlingen. Deze keer is gekozen voor Zaandam. Dat ligt voor de meesten waarschijnlijk dichterbij huis. Misschien ligt een nieuw bezoek aan het Noorden voor de toekomst wat minder voor de hand, maar over de musea daar valt genoeg nieuws te vertellen. Lees verder

Geplaatst in Blog

Voorjaarsnummer Tijdschrift voor Zeegeschiedenis

TVZ2019Onlangs verscheen het voorjaarsnummer van het Tijdschrift voor Zeegeschiedenis. Dit nummer biedt een grote verscheidenheid aan onderwerpen. Simone Nieuwenbroek verhaalt over het cognitieve landschap van het Hollands Diep na de tragische dood van stadhouder Johan Willem Friso van Nassau-Dietz op basis van een gevarieerd bronnencorpus. Het Scheepvaartmuseum heeft in de loop der jaren veel informatie verzameld over de zogenaamde Tarakanreizen naar Noorwegen in de jaren dertig van de twintigste eeuw. In 2017 deed Iris van der Zande als prof. dr. Warnsinck Fellow onderzoek naar de jeugdreizen met dit kampeerschip. In ‘De hoop van het vaderland’ doet zij verslag van haar bevindingen. De dekolonisatieoorlog (1945–1949) staat volop in de belangstelling. Aart Ruijter beschrijft de complexe organisatie en logistiek van de troepentransporten tussen Nederland en Indonesië. In de dagen voorafgaande aan het vertrek van de vissersschepen werden schepen van oudsher feestelijk gepavoiseerd, algemeen bekend onder de noemer ‘Vlaggetjesdag’. Alex Poldervaart en Dirk Tang vertellen over de geschiedenis van dit gebruik. Recent doken in Bretagne twee schilderijen op van de Bataafse flottielje in Vlissingen in 1804. Uit de korte bijdrage van Victor Enthoven blijkt hoe bijzonder beide schilderijen zijn. Het Zeeuws Archief beheert het archief van de Middelburgse Commercie Compagnie (MCC) en heeft dit omvangrijke en belangwekkende archief toegankelijk gemaakt. Roosanne Goudbeek bespreekt de mogelijk- heden voor nader onderzoek naar de slavenhandel van de MCC. De recensies van recent verschenen publicaties zijn samengebracht onder Boekbesprekingen en Signalementen. Op 23 december 2018 overleed kolonel der mariniers b.d. A.G.C. Kok. Een In memoriam herdenkt deze zeer gewaardeerde organisator van een groot aantal reizen voor de leden van de vereniging.

Lees verder

Geplaatst in Voor leden

Voorjaarsbijeenkomst Zaandam

thumbnail_entree Zaans Museum

Het Zaans Museum te Zaandam (Foto: Zaans Museum)

De voorjaarsbijeenkomst van de Nederlandse Vereniging voor Zeegeschiedenis vindt plaats op zaterdag 18 mei in het Zaans Museum.

We beginnen de dag met de ALV, waarbij onder andere de J.R.Bruijn-scriptieprijs 2019 zal worden uitgereikt. Het lezingendeel is georganiseerd rondom het thema van de Sonttolregisters en de Oostzeevaart. Aansluitend op het lezingendeel vindt de boekpresentatie van Een zee van traan. Vier eeuwen Nederlandse walvisvaart 1612-1964 geschreven door Jaap R. Bruijn en Louwrens Hacquebord plaats, waarna een bezoek kan worden gebracht aan de Zaanse Schans.

Direct naar het Aanmeldformulier

Lees verder

Geplaatst in Nieuws, Voor leden

Vacature: conservator Het Scheepvaartmuseum

Voor de afdeling Collectie en Presentatie is Het Scheepvaartmuseum is op zoek naar een nieuwe conservator. Zie voor meer informatie de vacaturetekst.

Geplaatst in Nieuws

Winnaar J.R. Bruijn-scriptieprijs bekend

De Nederlandse Vereniging voor Zeegeschiedenis maakt hierbij graag bekend dat de J.R. Bruijn-scriptieprijs 2019 wordt toegekend aan Martin Hoekstra, voor zijn scriptie De Republiek in een wurggreep: De Nederlandse marineblokkade tijdens de Indonesische Onafhankelijkheidsoorlog (1945-1949).  Hij schreef deze scriptie ter afsluiting van de researchmaster Maritime History aan de Universiteit Leiden, en werd begeleid door Anita van Dissel.

De prijs zal op de voorjaarsvergadering van de Vereniging op 18 mei in het Zaans Museum worden uitgereikt.

Geplaatst in Nieuws